Hervorming van het ziekenhuislandschap: het juridisch werk begint nu

Het Belgische ziekenhuislandschap staat mogelijk voor zijn grootste hervorming in decennia. Het princiepsvoorstel van 24 juni 2026 beoogt een vorm van integratie tussen ziekenhuizen, die verder gaat dan de samenwerking binnen de huidige netwerken. De Interministeriële Conferentie (IMC) Volksgezondheid zou in september de definitieve beleidslijnen vastleggen. Of dat deze week gebeurt, valt af te wachten. De krijtlijnen zijn wel concreet genoeg om de juridische vragen nu al in kaart te brengen. Voor ziekenhuisbesturen wordt dat juridische luik minstens even belangrijk als de zorginhoudelijke keuzes.

Een nieuwe ziekenhuiskaart

Het voorstel deelt het landschap op in vier types: het regionaal algemeen ziekenhuis (RAZ), het universitair ziekenhuis, de ziekenhuissite voor dagzorg (ZDZ) en het ziekenhuis voor intermediaire zorg (ZIZ). Het RAZ zou onder meer gespecialiseerde spoedgevallen, intensieve zorg, pediatrie, materniteit en geriatrie moeten aanbieden. De erkenning zou voortaan per vestigingsplaats gebeuren: elke site moet dan zelf voldoen aan de normen van haar type.

Om in een eerste fase als RAZ te worden erkend, zou een vestigingsplaats minstens 150 acute verantwoorde bedden moeten tellen. Daarnaast zijn minstens 200 erkende C-, D-, E-, M-, G- en NIC-bedden vereist. Afwijkingen zijn mogelijk voor sites die ver van andere ziekenhuizen liggen en voor sites die als enige in hun zorgregio in aanmerking komen. Na evaluatie wordt een verhoging tot 180 en 240 bedden overwogen.

Vier routes voor sites onder de drempel

Een site die de drempels niet haalt, heeft volgens het voorstel vier mogelijkheden. De eerste route is groei op eigen kracht: de site vergroot haar activiteitenvolume en haar aantal bedden tot zij de drempels haalt. De tweede route is een fusie met een ander algemeen ziekenhuis, om op termijn samen een RAZ op één vestigingsplaats te vormen. Een juridische fusie alleen volstaat dus niet: de drempels moeten uiteindelijk op één site worden gehaald. De derde route is reconversie naar een ZDZ of een ZIZ. De vierde route, als het niet anders kan, is de stopzetting van de activiteiten.

Een reconversie verandert het karakter van een site grondig. Een ZDZ combineert raadplegingen met dagbehandeling of zware medische apparatuur, maar zonder overnachting en zonder gespecialiseerde spoeddienst. Ongeplande zorg kan er hoogstens tussen 7 en 23 uur, door huisartsen of spoedartsen. De ZDZ zou institutioneel verbonden zijn aan één RAZ en daarmee een overeenkomst (service level agreement) sluiten voor de continuïteit van de zorg. Een autonome site die naar een ZDZ reconverteert, moet volgens het voorstel met dat RAZ fusioneren. Een ZIZ kan daarentegen een eigen bestuursorgaan behouden.

Van netwerk naar integratie

Het RAZ moet volgens het voorstel garanderen dat alle vormen van nabije zorg in voldoende mate worden aangeboden binnen een zorggebied dat de deelstaten afbakenen. Het kan die opdracht ook samen met andere RAZ opnemen, in een gestructureerde samenwerking. Dat kan enkel mits goedkeuring door de erkennende overheid en tussen RAZ die binnen een maximale afstand van elkaar liggen, afhankelijk van het zorggebied. Het voorstel spreekt van een vorm van integratie tussen ziekenhuizen, die in de plaats komt van de huidige wet op de locoregionale ziekenhuisnetwerken. Voor de bestaande netwerken rijst dus de vraag wat er van hun structuren en lopende overeenkomsten overblijft.

Erkenningen en nieuwe zorgafspraken

Een eerste juridisch gevolg speelt op het niveau van de erkenning. Een site die van type verandert, zal aan de normen van dat nieuwe type moeten voldoen en daarvoor erkend moeten worden. Tegelijk ontstaan nieuwe contractuele verhoudingen. Denk aan de service level agreement tussen ZDZ en RAZ, afspraken met huisartsen en spoedartsen over de ongeplande zorg en de overeenkomsten voor een eventuele gestructureerde samenwerking tussen RAZ. Die afspraken bepalen mee wie welke zorg verleent, hoe patiënten tussen sites worden doorverwezen en wie waarvoor verantwoordelijk is.

Artsen, personeel en contracten

De hervorming verschuift activiteiten tussen sites en daarmee ook artsen en personeel. Voor de ziekenhuisartsen raakt dat aan de adviesrechten van de medische raad, de algemene regeling, de financiële afspraken en assocaties. Voor het personeel rijzen vragen over de mobiliteit tussen sites, de overgang van werknemers en, in publieke ziekenhuizen, over het statuut.

Governance en vastgoed

Waar sites institutioneel samengaan, beslist één rechtspersoon over strategie, investeringen en budget. De samenstelling van de raad van bestuur, de autonomie van de campussen, de eigendom van de infrastructuur en de verhouding tussen de inrichtende machten worden daarom best vooraf geregeld. Bij een bestemmingswijziging moeten ook de voorwaarden van eerder ontvangen (infrastructuur)subsidies worden nagegaan. Welk juridisch pad een integratie volgt, hangt af van de rechtsvorm van de betrokken ziekenhuizen. Daarop komen we in een volgende bijdrage terug.

Een strikte kalender

Wat besturen nu al kunnen doen

Een aantal stappen heeft in elk scenario waarde. Een eerste is een positionering van elke site tegenover de criteria: bedden, zorgaanbod en mogelijke afwijkingen bepalen welke route realistisch is. Een tweede is een juridische doorlichting van de eigen structuur: rechtsvorm, statuten, inrichtende machten en de ruimte die zij laten voor samenwerking, integratie of fusie. Een derde is een inventaris van de lopende overeenkomsten, van netwerk- en samenwerkingsakkoorden tot afspraken met artsen. Daarbij verdienen clausules over wijziging van controle, exclusiviteit of bestemming bijzondere aandacht. Een vierde is het tijdig betrekken van de medische raad en het personeel. Wie die oefening vroeg maakt, houdt mee de pen vast wanneer de nieuwe structuur wordt uitgeschreven.